RİSKLERİN KONTROLÜ VE YÖNETİMİ

Şirket dışından yada şirket içinden kaynaklanan bütün riskler, çalışanları daima iş kazası veya meslek hastalığı olarak etkilemektedir. Belirlenen risklerin işyerinde varolup olmadığı, gerçekleşebilirse verebileceği zararlar belli bir plan doğrultusunda önceden saptanabilir ve gerekli önlemler alınabilir.

Risk değerlendirilmesinde ve kontrolünde 2 tür izleme şekli bulunmaktadır.
1-Proaktif (Önleyici) Faaliyetler: İş kazası olmadan önce alınan önlemleri içerir.
2-Reaktif (Düzeltici) Faaliyetler: İş kazasından sonra olayın bir daha meydana gelmemesi için yapılan çalışmaları kapsar.

İş – Risk Analizleri
Tehlike Kaynaklarının Belirlenmesi
Risk Analizleri Çalışma Ortamı Analizleri
İnsan Faktörünün İncelenmesi

İş – Risk Analizleri ;
İş kazalarını önleme ağırlıklı ve 3 aşamalı bir çalışmadır.
1. Yapılan İşleri Belirlemek
2. İşlerin Risklerini Belirlemek
3. Her Riskin Çözümünü Bulmak

İş kazalarını nedenlerine göre sınıflanırsa;
1. Hatalı davranış ( % 88 çalışan kişinin kusuru)
2. Hatalı durum ( % 10 çalışılan makine ve donanımlara bağlı)
3. Önlenemeyen kazalar ( % 2 kaçınılmaz olaylara, doğal olaylara bağlı) olduğu yaygın bir görüştür.

İş kazaları neden olurdan çok nasıl önlenebilir sorusu ön plana çıkmalıdır. İş kazalarını önlemenin yolu öncelikle ve kesinlikle, yapılan işlerin tam olarak bilinmesi ve bu işlerin ve risklerin ayrıntılı olarak analiz edilmesinden geçer. İş ve risk analizleri, yapılması çok basit ve en ucuz olan yöntemlerdir.

Çalışma nasıl yapılmalıdır?
1.İş ve risk çalışmasını doğrudan doğruya çalışanlar yapmalıdır.
2.İşyeri Hekimi, İş Güvenliği Sorumlusu, ve çalışanların amirleri çalışmalara teknik açıdan destek (danışmanlık yapmalı) olmalıdırlar.
Bu çalışmalar sonucunda;
Çalışanların işe sahiplenme duyguları artar,
Çalışanlara dolaylı olarak, işbaşı eğitimi verilmektedir,
Çalışma sonucu elde edilen önerilerin ciddi olarak üzerine gidildiğinde iş verimi artmaktadır.
İş kazaları ciddi oranda azalmaktadır.
Yapılan işlerle ilgili eğitimlerin eğitim notları oluşmuş olur.
Bunların neticesinde toplam maliyetlerin azalırken, çalışanın ve çalıştıranın memnuniyeti artar.

Çalışmanın yapılışı
1.İş Güvenliği Sorumlusu liderlik yapmalıdır.
2.Her çalışma birimi ve eklentilerinde, çalışma lideri ile bağlantı kuracak sorumlular belirlenmelidir.
3.Bütün çalışanların, bu çalışmaların kendileri ve arkadaşlarının sağlık ve güvenlikleri için yapıldığına inanarak katkı vermelidir.

4. Yapılan İşler İşe Ait Riskler Çözüm Önerileri

benzeri listeleme yapılmalıdır.

Bunlar iş ve risk analizinin ön koşullarıdır.

1.Aşama : Yapılan İşlerin Belirlenmesi :
Bu aşamada, bütün çalışanlar gruplar halinde yada bireysel olarak bir vardiya süresince yaptıkları işleri listelemelidirler. Grup olarak çalışmak daha yararlıdır, yapılan işlerin sıralanmasında önemlilik veya zorluk derecesinin önemi yoktur.Eksik iş bırakılmaması için söyle bir yol izlenebilir.

Örnek : İşyerine gelince ilk olarak ne yapıyorum? sorusu ile işe başlanarak;
1. İlk olarak kart okutmak,
2. Ustabaşından iş almak,
3. Elektrik düğmesine basmak,
4. Alet kutusundan alet almak,
5. ….
Şeklinde devam ederek, mantıklı yada değil bütün işler alt alta yazılır. Bu aşamanın önemi; çalışanların farkında olmadan bir vardiya boyunca aslında yüzlerce iş yaptıklarını fark etmeleridir.

Çalışanların hazırladıkları listeler, iş ve risk analizleri ile ilgilenen sorumlular tarafından tek bir liste halinde yeniden düzenlemelidir. Bundan sonra çalışanlarla birlikte tekrar kontrol edilmeli, unutulan iş varsa listeye eklenme, hatalı olanlar varsa düzeltilmeli veya listeden çıkarılmalıdır. Liste tamamlanınca iş güvenliği sorumlusuna verilmelidir. İş güvenliği sorumlusu bu çalışmalardan eğitim notlarını çıkaracak, işyerinin tamamına ait yapılan işler ve riskler belirlenmiş olacak, yani işyerinin risk haritası çıkarılmış olacaktır.

2.Aşama : Yapılan İşlere Ait Risklerin Belirlenmesi :
İş Güvenliği Sorumlusu, hazırladığı listeyi çalışmadan sorumlu bölüm yöneticilerine geri verip, çalışanlara tek yada grup olarak yeniden, her iş için ayrı ayrı “bu iş için ne gibi sağlık ve güvenlik riski olabilir? ” sorusunu sormalı ve o işin karşısına riskleri yazdırmalıdır. Grup halinde çalışanların riskleri tartışıp, riskleri işlerin karşısına yazmaları sağlanmalıdır. Doğal olarak bazı işerlin riskleri eksik olacaktır, burada da bölüm yöneticisi devreye girip eksikleri tamamlamalı topladığı bilgileri bir tabloya işlemelidir.

İşyeri hekimi de yapılan işin yaratabileceği sağlık sorunlarının neler olabileceğini çalışanlara sorarak onların bulmasına yardımcı olmalıdır.

İş Güvenliği Sorumlusu ise işlerin hangi güvenlik sorunlarına yol açabileceğini çalışanlara sorarak, yanıtı onların bulmasına yardımcı olmalıdır.

Örnek:
Yapılan iş : Kaynak yapmak
Çalışanların bulduğu riskler:
1.Elektrik çarpması
2.Gözleri kaynak alması
3.Dumanı solumak
4.Ellerin yanması
bu duruma göre çözümlere gidildiğinde,
1.Kablolar ve riskler sağlam olacak,
2. Topraklama sağlanacak,
3.Kaynak gözlüğü-maskesi kullanılacak
4.Eldiven kullanılacak,
5.Solunum maskesi kullanılacak diye sıralanır.
Şimdi ise İş Güvenliği Sorumlusu ve İşyeri Hekiminin katkılarıyla riskleri yeniden düzenlediğimiz de:
1. Elektrik çarpması
2.Gözleri kaynak alması
3.Dumanı solumak
4.Ellerin yanması
5.Çıkan gazları solumak,
6.X ışınlarına maruz kalmak,
7.UV ve IR ışınlarına maruz kalmak,
8.Yangın tehlikesi,
9.Patlama tehlikesi,
10.Bel ve sırt ağrıları,
11.Hava kirliliği,
12.Diğer çalışanların etkilenmesi,
13.Mekanik etkilerle yaralanmalar,
14.Şıçrama ile yaralanma, (göze yabancı cisim kaçması, elbisenin yanması v.s.)
riskler ve ona göre de çözüm önerileri artar.

3. Aşama : Çözüm Önerileri :
Bütün riskler belirlendikten sonra her risk için alınması gereken önlemler tek tek belirlenmelidir. Çözümler gene çalışanlar tarafından bulunmalı ve bölüm yöneticisi bulunan çözüm önerilerini birleştirip diğer yetkililerle birlikte son şekli verilmelidir. İşyerinin bütün bölümlerinde bu işler yapıldığında o işyerinin risk haritası çıkarılmış olur.Yapılacak düzeltici ve önleyici çalışmalar için bir plan yapılmalı ve takvime bağlanmalıdır.

Bu çalışma proseste değişiklik olunca, kullanılan donanımlarda değişiklik olunca, teknolojide değişiklik olunca yinelenmelidir. Hiçbir değişiklik olmasa bile yasal olarak 5 senede bir yenilenmesi gerekmektedir.

Yapılacak önleyici ve düzeltici çalışmalar aşağıda ki gibi gruplandırılabilir.
1. İşyeri olanakları ile hemen yapılabilecekler,
2. Belli bir bütçe ile karşılanabilecekler,
3. Belli projeler hazırlanarak yapılabilecekler.

Çözümler değişik şekiller de olabilir.
1.Kişisel koruyucu donanımlar
2.Makine ve donanımlarda iyileştirmeler. Bunlar daha çok ergonomik çözümlerdir. Örneğin, göstergelerin yerini, şeklini değiştirmek gibi.
3.Sistem kurmaya yönelik çözümler olabilir. Örneğin, havalandırma sistemi kurmak, alarm sistemi kurulması, yangın söndürme sistemi kurulması gibi.
4.Eğitimleri içerir. Örneğin, İSG eğitimlerinden idari konulara kadar olan eğitimleri içerir.

Eğer önceden, gerçekleşebileceği öngörülen her risk için gerekli önlemler baştan alınmışsa, iş kazaları ancak, doğal olaylar veya hatalı insan davranışları nedeniyle ortaya çıkabilir.Tabloda belirtilmeyen bir risk gerçekleşmişse, iş-risk analizi ciddi olarak yapılmamış veya gereken önlemler zamanında ve tam olarak alınmamış demektir.Bu durumda hemen o bölümde yeniden değerlendirme yapılmalı ve sonuçları tabloya ilave edilmelidir.Saptanan riskler çalışma bölgelerine asılan çeşitli uyarı ve bilgi levhaları ile çalışanların bilgisine sunulmalıdır.

Ortam Analizleri :
Meslek hastalıklarını önleme ağırlıklı çalışmalardır. İşyerinde kazalar ve meslek hastalıkları yalnızca yapılan işlerle ilişkili değildir. Çalışılan ortamın;
1.Fiziksel
2.Kimyasal
3.Biyolojik koşulları da iş kazaların ve meslek hastalıklarına yol açar. Ortamda bulunan tehlikeler ve riskler orantısal olarak daha çok meslek hastalıklarının oluşmasında etkendir.Ortamda ki tehlikelerin ve risklerin belirlenmesi objektif olarak yapılmalıdır.Ortam analizleri de 3 aşamada yapılır.

1.Aşama :
İşyeri Hekimi, İş Güvenliği Sorumlusu tarafından öncelikle subjektif gözlem yapılmalıdır. Ortamda toz var mı, gürültü var mı, sıcak mı, kimyasal maddeler kullanılıyor mu, biyolojik etkenler var mı gibi bütün fiziksel, kimyasal ve biyolojik koşullar subjektif olarak sorgulanarak saptanmalı ve oluşturulacak tablolara işlenmelidir.

Kullanılan veya ortamda bulunan her kimyasal madde için ayrı tablo düzenlenmelidir.

2.Aşama :
Ortamdaki bütün etmenler bilimsel yöntemlerle ölçülerek, bulunan değerlerin yasal sınırlar veya standartlar ile kıyaslanması gerekir.

3.Aşama :
Bulunan değerler yasal veya standart değerlerin üstünde ise normal değerlere indirmek için düzeltici çalışmalar yapılmalıdır. Ortamda bulunan kimyasallar için, tehlike bilgi formları mutlaka sağlanmalı, bunlarda bildirilen güvenlik önlemleri alınmalı, MAK değerlere uyulmalı ve bunun için gerekenler yapılmalıdır.Elde edilen sonuçlar ve olası riskler bilgi ve uyarı levhaları ile çalışanların bilgisine sunulmalı, düzenlene eğitimlerde, bu konuda bilgi verilmelidir.

Ortam analizleri de işyerinin bütün bölümleri için ayrı ayrı yapılamalıdır. Meslek hastalıklarını önlemenin yanı sıra, hatalı durumları da ortaya çıkardığı için iş kazalarının önlenmesine de önemli ölçüde katkı sağlar.

Benzeri bir analiz de çalışma ortamındaki ergonomi koşulları için de yapılmalıdır.

Tehlike Kaynaklarına Yönelik Çalışma
İşyerinin bütün bölümleri için ayrı ayrı yapılmalıdır. Bu çalışmaları ağırlıklı olarak İş Güvenliği Sorumlusu, İşyeri Hekimi önderliğinde bütün çalışanlar yapmalıdır. Tehlike kaynaklarına yönelik çalışmalar, iş kazalarını ve ağırlıklı olarak ta Olağan Dışı Durumları (Acil Durumlar) önceden saptamaya yönelik bir çalışmadır.

Ne olur? Nerede olur? Nasıl olur? Ne zaman olur? Neden olur? Olursa ne olur? Ne var? Nerede var? Neden var? Nasıl? Gibi sorularla a olası tehlike kaynakları saptanmış olur. Tehlike kaynakları saptandıktan sonra bir plan yapılarak düzeltici ve önleyici çalışmaları başlatmak gerekir.

İnsana Yönelik Çalışmalar
İş kazaları kader değildir. İş kazalarını önleyebilmenin yolu da çalışanı anlamaktan geçmektedir.

Üretimin en önemli elemanı insandır. İş kazalarını önlemek için sadece çalışana eğitim verilmesi yeterli olmayacağı gibi, yasalara uygun iş ortamı yaratılması da yeterli değildir.Çalışanı irdelemek ve anlamak gerekir.İnsanın doğasını, insanın psiko-sosyal yapısını incelemeden “insan” kaynaklı iş kazalarını anlayamayız ve önleyemeyiz.

İş kazalarını önlemek için bilimsel yaklaşımlarda bulunmak gerekir. İnsan neden iş kazası yapar, ne zaman kaza yapar? gibi sorulara cevap aramak gerekir. İş kazalarını önlemek için: Ne yapmalı, Neden yapmalı, Nasıl yapmalı, Ne zaman yapmalı, Nerede yapmalı şeklinde sorular sorarak bunlara yanıt aranmalıdır.

Kişilik sorunları, Eşi ile ilişkileri, Çocukları ile ilişkileri, Akrabalık ilişkileri, Komşuluk ilişkileri, İş ile ilgili sorunları, Çalışma arkadaşları ile ilişkileri, Amirleri ile ilişkileri, Ekonomik sorunları, Sağlık sorunları kazalıyı hatalı davranışlara iten nedenler arasında sayabiliriz.

Kaynak:İş Sağlığı ve Güvenliği mi? O da ne? Dr. Mahmut Yaman