Andaluzit

[Esra Keleş]

Kimyasal Bileşimi, Al2SiO5
Kristal Sistemi, Ortorombik
Kristal Biçimi, Kristalleri prizmatik, kesitlerinde kare şekilli; masif, kompakt; sütunsal agregatlar halinde
İkizlenme, {110} yüzeyinde, nadir
Sertlik, 6.5 - 7.5
Özgül Ağırlık, 3.13 - 3.16
Dilinim, {100} belirgin
Renk ve Şeffaflık, Pembe, kırmızımsı kahverengi, gül kırmızısı, grimsi, yeşilimsi, mor, sarımsı; karbonat inklüzyonları içeren andaluzitlerin kesitlerinde koyu renkli çapraz bir figür gözlenir (Kiyastolit); Şeffaf - opağa yakın
Çizgi Rengi, Renksiz
Parlaklık, Camsı - yarıcamsı


Ayırıcı Özellikleri, Kare prizma şekli ve sertliği
Bulunuşu, Düşük basınç - orta sıcaklık koşullarında oluşan bölgesel metamorfik pelitlerde oluşur. Bazı pegmatitlerde korund, turmalin ve topazla birlikte bulunur.
Kaynak:http://www.mta.gov.tr/mineraller/andaluz.html

[madenci44]

Andaluzit hangi maddelerin yapımında hammadde olarak kullanılıyo? ve bu minaral ekonomik olarak nası?

[volkan]

TÜKETİM ALANLARI

Sillimanit, andaluzit ve disten susuz aluminyum silikat polimorflarını içerirler ve genel olarak sillimanit grubu mineralleri olarak bilinirler. Bu mineraller, yüksek sıcaklıkta oluşan yüksek refrakter performanslı mullit fazlarını oluşturdukları için çoğunlukla refrakter endüstrisinde tüketilirler. Bu faz yüksek sıcaklık dayanımı ile kimyasal ve fiziksel aşınma direnci gösterir. Bu özellikler yüksek sıcaklık ve kimyasal aşınma direnci refrakter sanayiinde istenen özelliklerdir. Refrakter tuğla, monolitik uygulamaları, çelik ve cam endüstrisinde uygulamaları yaygındır.
Çimento fırınlarında, demir çelik fırınlarında, petrokimya endüstrisinde ve seramik endüstrisinde kullanımı genişlemektedir. A.B.D., Güney Afrika ve Fransa büyük üretim alanlarına sahiptir.

Hindistan büyük bir üretici olmasına karşılık üretimin büyük bir bölümünü tüketimde kullanmakta ve çok az bir kısmını Japonya'ya ihraç etmektedir.
Disten ısıtıldığında önemli derecede genleşir. Bu özelliği hem avantaj hem de dezavantaj olabilir.

Bağlama kili kullanılan refrakterlerde yüksek sıcaklıklarda küçülme olur, bu küçülmeyi dengelemek üzere ham disten katkısı ile stabilite sağlanabilir.

Mullit üretiminin yarısı demir-çelik endüstrisinde, yüksek fırınlarda, büyük kapasiteli potalarda, brülör gövdeleri, çimento fırınlarında, bakır tavlama fırınlarında, cam fırınlarda, seramik üreten fırınlarda kullanılmaktadır. Distenin monolitik malzeme üretiminde yaygın olarak kullanımı bulunmaktadır. Andaluzit mükemmel mekanik dayanımı ve sürtünme dayanımı yanısıra refrakter tuğla imalinde daha az enerji maliyeti, hacimsel kararlılık, curufa ve ısıl şoka karşı iyi direnç gösteren özelliklere sahiptir.

ÜRETİM
Andaluzit'te Güney Afrika dünya rezervinin %52'sine, batı dünyasındaki rezervlerin ise %89'una sahiptir. Bu değerlerin hesabında Çin'in Kroning eyaletindeki son zamanlarda bulunan yaklaşık 50 milyon ton rezerv dikkate alınmamıştır. Güney Afrika en büyük andaluzit üreticisidir. Üretim Pretoria'da en eski üç jeolojik bölgede yoğunlaşmıştır. Timeball Hill, Daspoort ve Magaliesberg
yatakları, Bushveld volkanik külleriyle karışmış metamorfik katmanlarda oluşmuşlardır.

Alüvyal rezervler olması ve kolay zenginleştirme sonucu yataklar değerlidir. Alüvyal rezervlerde Al2O3 değeri %52-54 arasında, Fe2O3 oranı %1,5-2 arasında değişen dar aralıklarda çalışılır.

Mevcut pazarın kalite talebi %56-58 Al2O3 ve max %1 Fe2O3'tür. %53-54 Al2O3 ve %1,5-2 Fe2O3 tenörlü ilk üründen, uygulanan ağır ortam ayırımı sonucunda yüksek kaliteli konsantrasyonlar elde edilir. Daha yüksek kaliteli andaluziti üretmek mümkündür, ancak verimlilik düşük, maliyet çok yüksektir.

Andaluzitin en belli başlı zenginleştirme işlemleri;

- Madenden çıkarma,
- Kaba kırma,
- Öğütme,
- Eleme - Yıkama
- Ağır-Ortam ayrıştırması,
- Magnetik ayırma.

TÜRKİYE'DE DURUM

Türkiye'de Manisa-Gördes-Demirci-Köprübaşı, Aydın-Koçarlı ve Bitlis Masifinde disten yataklarına rastlanmaktadır.
Manisa-Gördes ve Aydın-Koçarlı'da bulunan disten yatakları Menderes Masifi
metamorfiklerinde yer almaktadır. İleri derecede metamorfizma geçirmiş olan bu masif Paleozoyik yaşlıdır. Bölgesel metamorfizmanın yüksek mertebeli Almandin-Amfibolit fasiyesinde disten oluşmuştur. Menderes Masifinin disten zuhurları;Ü

-Biyotitli gnayslar içinde: Biyotitli gnayslar içinde kayaç oluşturan mineral şeklinde,
-Biyotitli gnayslar içinde bulunan küçük pegmatitik merceklerde yüksek tenörde kristal
toplulukları halinde,
-Biyotitli gnayslar ve mikaşistler içinde, şistoziteye uyumlu olarak bulunan kuvars damarlarında ve özellikle çeperlerinde bol miktarda biyotitle çevrili olarak iri kristalli topluluk halinde,
-Sekonder olarak ise, dere kumlarında ağır mineraller olarak detritik kristaller halinde bulunmaktadır,
-Manisa-Gördes-Demirci-Köprübaşı yöresinde, metamorfizma koşullarının ve kayaç kimyasının uygun olduğu çeşitli gnays ve şist türlerinde önemli miktarda kayaç oluşturan mineral olarak disten mineraline rastlanmaktadır. Ancak, disten içeren bu tür metamorfik kayaçlar ekonomik olmamaktadır. Bu metamorfik birimleri kesen pegmatit damarları içerisinde yüksek tenörlü disten oluşumlarına rastlanılmaktadır.
Türkiye'de önemli disten yataklarımız Bitlis Masifinde yer almaktadır. Bitlis masifi
metamorfikleri genellikle çalışmacılar tarafından metamorfik fasiyes ve litolojik fasiyeslere göre alt ve üst birlik halinde incelenmiştir. Distenli kuvarsitler metamorfik şistler içinde kalın bantlı tabakalar halinde üst birlik tabanında yer alır. Üst Birliği oluşturan kayaç topluluklarından özellikle metakarbonatlar dışında kalan kuvarsit ve kuvarsşist gibi kayaç toplulukları disten için potansiyel litolojilerdir. Bitlis masifindeki disten cevherleri Bingöl-Genç-Halveliyan ve Bitlis-Bayramalan, HürmüzŞetek köylerinde yer almaktadır.
Bingöl-Genç-Halveliyan köyü disten yatakları tabandaki apatit-manyetit ihtiva eden amfibolit ve albit gnayslarla tavandaki metavolkanitler arasında yar alır. Cevherin yan kayacı metakuvarsporfirdir. Bölgede apatit-manyetit etüdü yapan araştırıcılar tarafından bu yatağın, devrik bir antiklinalin altında sıkışmış bir senklinal kanadında oluştuğu tahmin edilmektedir. Bu
yatak düşük kaliteli olup 165 000 ton görünür disten rezervine sahiptir. M.T.A. Enstitüsünce 1989 yılında yayınlanan raporda, Bingöl ili, Genç ilçesi Halveliyan yataklarında teşekkül eden disten damarlarının düşük alüminalı ve yüksek demir içerikli olduklarından ekonomik olarak değerlendirilmesinin mümkün olmadığı belirtilmektedir. M.T.A Enstitüsü bu sahada 57 330 ton (%26,75 Al2O3, %4,57 Fe2O3+TiO2) disten rezervi tespit edilmiştir. Detay etüt ve aramalarla
rezerv ve kalite yönünden çok önemli rezervlerin ortaya çıkarılması mümkündür.
Bitlis-Bayramalan köyündeki disten yatakları da tabanda apatit-manyetit içeren amfibolit ve kuvars albitofir denilebilecek açık renkli seviyelerin ardalanmasından oluşan bantlı gnayslar ile tavandaki kuvarsitlerin arasında yer almaktadır. Bitlis ili Hürmüz ve Şetek disten yatakları, apatit-manyetit cevherini taşıyan amfibolit ve bantlı gnayslar mikaşistlerin arasında bulunmaktadır.
Bitlis masifi disten yatakları A.B.D'deki yataklara oldukça benzemektedir. A.B.D'deki distenli kuvarsitler , Prekrambien yaşlı granit kökenli metamorfitler içinde yer almaktadır.
Halveliyan ve Bayramalan distenlerinin dikkati çeken özelliği, ateş zayiatının yüksek olmasıdır.
Bunun da sebebi distenin kısmen kaolinleşmiş olmasıdır.
Bitlis masifi disten cevherini, %40'dan az Al2O3 ihtiva eden düşük kaliteli ve %40'dan fazla Al2O3 ihtiva eden yüksek kaliteli olmak üzere iki gruba ayırmak mümkündür. Beyaz, pembe ve avi distenler içinde, beyaz disten genellikle daha yüksek kalitelidir.
M.T.A. Enstitüsünce Bitlis ili, Merkez ilçe, Bölükyazı bucağı Bayramalan köyü ve Arzivik mezrasında bulunan sahada 1989 yılında 326 m derinlikte 5 adet sondaj ile toplam 700 000 ton disten cevheri tespit edilmiştir.
Bayramalan ve Arzivik sahalarında kayaçtaki Al2O3 oranı % 32,80 ve Fe2O3 %0,40 olarak belirlenmiştir.
Bitlis ili, Merkez ilçe, Bölükyazı bucağı Bayramalan köyü Arzivik mezrasında M.T.A estitüsünce tesbit edilen 700 000 tonluk rezerv, kayaç içindeki disten dağılımı ve Al2O3 ornlarnda değişimler göstermesi ve yüksek kuvars içeriği nedeniyle, refrakter sanayiinde dpğrudn kullanılabilecek nitelikte değildir.
M.T.A Genel Müdürlüğü-Maden Analizleri ve Teknolojisi Dairesi Başkanlığı-CevherZenginleştirme Bölümü'nde Bitlis ili Bayramalan köyünden temin edilen disten numunesi üzernde teknolojik etüd yapılmıştır. %32,80 Al2O3 tenörlü cevher üzerinde yapılan ağır sıvı testlerinde tplam %82,34 verimle %48,52 Al2O3 tenörlü bir konsantre elde edilmiştir. Yapılan ağır sıvı testlerinde %62,23 verimle bir konsantre elde edilmiş ve numunenin %37,77'si ise şlam
olarak atılmıştır.
Disten cevherinin zenginleştirilmesinde uygulanan akım şeması :
- Ham Cevher (max 250 mm)
- Çeneli Kırıcı (- 25 mm)
- Konik Kırıcı ( - 1 mm)
- Elek ( - 1 mm)
- Ağır Sıvı
Ürün (%63) Artık (%37)
Mineralojik analizlerine göre disten ve ana bileşen kuvars'ın serbestleşme tane boyunun 1 mmnin altına indirilmesi gerekmektedir. Fe2O3 % oranın yükselmesi halinde manyetik
ayırıcıların kullanılması gerekmektedir.
Türkiye'de sillimanit yatağı yoktur. Pötürge masifinde bazı sillimanit zuhurlarına rastlanmış,
fakat rezervin önemsiz olduğu görülmüştür. Bu nedenle üretim-tüketim ve ihracatından
bahsedilemez. Menderes masifindeki bazı gnaysların da %10-15 oranında sillimanit ihtiva ettiği
bilinmektedir. Akdağmadeni metamorfitlerindeki %10 sillimanit ihtiva eden gnayslar ve Istranca
masifindeki %25-30 andaluzit ihtiva eden Demirköy batolitinin kontakt felslerindeki etüdlere
M.T.A tarafından devam edilmektedir. Inebolu civarındaki sillimanit ve grafit ihtiva eden
kontakt metamorfizma geçirmiş kayaçlar da incelenmektedir.

Kaynaklar:

- Mineral Commodity Summaries 1999
USGS-ABD
- ETİ GÜMÜŞ A.Ş.
- ETİ HOLDİNG A.Ş.

[madenci44]

teşekkürler genç madenci