Bekleyen Sorunları Ile Türkiye Serttaş Mermer Ocakçılığı

BEKLEYEN SORUNLARI İLE TÜRKİYE SERTTAŞ MERMER OCAKÇILIĞI
Mevlüt AYÜUN Jeoloji Yük, Müh, STFA Temel Tas ve Madencilik A.S.

Ticari anlamda blok veren, kesilip cilalandigmda parlayabilen
ve güzel görünümlü her taş mermer olarak tanımlanmaktadır,
Ülkemiz mermer potansiyeli olarak dünyanın en şanslı
ülkelerinden biridir. Rezerv sıralamasında Brezilya'dan sonra
dünyanın en zengin rezervlerine sahip olan ülkemizde bilinen rezervlerin
hemen hepsi CaCO3 kökenli mermerler için geçerlidir. Şu an
dünyada geniş kulamın alanı olan ve geleceğin mermeri olarak adlandırılan
granit (Bu terim serttaşlar için genel anlamda kullanılacaktır,) rezervleri,
hatta potansiyeli dahi bilinmemektedir, Granit'in bugün ve gelecekte
CaCO3 kökenli taşlara tercih edilmesinin nedenleri şunlardır;

- Ocakta verimi yüksektir,
(Ocağm derinlik kazanması neticesinde gerçek aynada çalışıldığında)
= Fabrika üretiminde m3 'den m2'ye dönüş verimi yüksektir. Cila
alma kapasitesi yüksek, kenar köşe kesilmesi, pah ve kanal açılmasında
sorun yoktur,
- Pazarlamada; renk ve desen olarak caziptir. Fiziksel değerleri
daha yüksektir, (Basınç mukavemet,aşmma dona dayanım vb,) Kimyasal
olarak asitlere ve paslanmaya karşı dayanıklıdır. Hepsinden önemlisi renk
ve desen olarak homojeniteyi sağlayıp geniş alanların döşenebilmesi
yumuşak taşlara göre daha kolaydır.

Serttaş konusu ülkemiz için oldukça yeni bir konudur. Ülkemizde
henüz gerçek anlamda aynası teşekkül etmiş üretim yapılan bir
serttaş ocağı mevcut değildir. Kozak masifinde granit, Gemlik'de diyabazj
Kapıdag yarımadasında granit parke taşı üretimi amacıyla işletilmektedir.
Yapılan işletme Gemlik hariç Çekirdek kayalarda (Boulder) yapılmaktadır,
Istranca masifi, Kırşehir masifi ve Karadeniz'de ise ocak açma
çalışmalan yapıldığı bilinmektedir, Serttaşlar kabaca şöyle sınıflanabilin
- Derinlik kayaları (Granit, Siyenit, Monzonit, Diyorit, öranodiyorit,
Gabro, Peridotit vb.)
- Damar kayaları (Diyabaz, Porfirler vb.)
- Yüzey kayaları (Andezit, Bazalt, Trakit, Latit vb,)
Kökenlerine göre mermer yataklarının genel sınıflaması ise şöyle yapılabilir;

a) Masif homojen yataklanmalar (M***ive homogeneous deposits)
b) Anizotropik masif yataklanmalar (Anisotropik m***ive deposits)
c) Stratiform yataklanmalar (Stratiform deposits)
Bu yatak gruplarına göre her yataktan taş çıkarma (stop ing)
işlemleri farklılık arzetmektedir. Granit (serttaşlar) masif homojen tipi yataklanmalar
grubuna girmektedir. Bu tip yatakların en büyük özelliği
yüzeyde bulunan çatlaklar ocağm derinlik kazanmasıyla kapanmakta ve
ocak verimi de CaCC>3 kökenli taşlara göre daha yüksek olmaktadır.
Kullanılan ekipmanlar ise Tel Kesme (Diamond wire saws), sadece taşları
yerinden oynatmak amacıyla patlatma (Linear explosive), alev kesme
(flame jet) tabanca ve matkaplardır.

Özellikle tel kesme veya alev kesme linear patlayıcıların kombine edilmesiyle
basınçlı su ile kesme (waterjet) dünyada çeşitli ocaklarda henüz deneme
aşamasındadır, Bu yöntem ile Norveç'te Labradorit ocaklarında 1/2
m^/saat, İtalya'daki Montorfaro granit ocaklarında ise 2.4 m2/saat keşim
hızı saptanmıjtır,
Granit yataklarının incelemesinde; kristal yapısı, doku, renk, desen
ve kalite, blok verimi için. eklem aralıkları ve çatlak sistemleri aplit
daykları, ksenolit miktarı ve arena kalınlığı önemli olmaktadır 1/500.000
ölçekli Türkiye Jeoloji haritasına bakıldığında serttaş konusunda
ülkemizin zengin bir potansiyeli görülmesine rağmen granitik masiflerde
arenalaşma olduğuda bir gerçektir.

Başlangıçta ocak yeri seçimi yapılırken çekirdek kayaların hesabı
değil taze kayaya ulaşılabilme mesafesi ve taze kayaların rezervi hesap
edilerek işletmeye geçilmesinde yarar vardır. Arena kalınlığının bilinmesi
ocağın gelecekteki planlamasının yapılması ve yapılacak dekapaj açısından önemlidir. Bu nedenlerle mevcut bir sahada üretime geçmeden sondajlarla arena kalınlığının belirlenmesi gereklidir. İtalya'daki Sardunya adası Budduso,
Brezilya'daki Capao bonito, Fransa'daki Lanhelin vb. granit ocaklarında
2-3 m. arenalaşmadan sonra veya direk çekirdek kayaların
altından taze kayaya girilmektedir. İngiltere'de Cornwall bölgesindeki
Higston Down granit ocağında yapılan incelemelerde yüzey topografyası
ile ayrışma zonlan topografyasının aynı olmadığı gözlenmiştir.
Yine aynı ocakta yapılan deneylerde yüzey taşlan ile taze kaya arasındaki
basınç mukavemet ve çubuk doyum indeksi değerlerinde taze kaya lehine
farklılıklar gözlenmiştir. Ayrıca Avustralya'da mühendislik jeolojisi
için yapılan çalışmalarda Snowymountains granitlerinde arenalaşma
kalınlığı 30 m, Çin'de Honkong granitlerinde ise arena kalınlığı 100 m. olarak
saptanmıştır. Çalışmalar mühendislik jeolojisi amaçlı yapılmıştır, Bu arena derinliklerinde ocak işletilemeyeceği bir gerçektir. Kanımızca ekonomik olabilecek arena kalınlığı 7-8 m, civarındadır. Bu gerçekler arenalaşmanın
ocakçılık açısından ne denli Önemli olduğunu göstermektedir. Bu durumda
ayrışmanın niteliğinin çok iyi tespit edilmesi ve özellikle döterik alte«
rasyon (Deuteric Alteration) olan alanlardan kaçınılması gereklidir. Bu
tür alterasyon olan alanlarda taze kayayı ekonomik olabilecek sınırlar
içinde yakalama şansı daha güçtür veya yoktur. Granit (serttaş) ocakçılığında
yüzeyde bulunan yatay ve düşey çatlaklar ocağın derinlik kazanmasıyla
kapanmakta ve masif bir görünüm almaktadır, Ancak damar kayalarında (Diyabaz, Porfir vb,) ocaklarında bu çatlakların derinlere doğru aynen devam ettiği gözlenmiştir. Bu durumda bu tür ocaklardan büyük blokların
alınamayacağının bilinmesinde yarar yardır, Ülkemizde Gemlik diyabazı,
İsveç'teki Karlshann diyabazında bu durum gözlenmiştir, Bu ocaklarda ortalama
İ m3 blok alımı için ocak işletmeciliği yapılmaktadır,
Yüzey kayalarda (Andezit, Bazalt, Trakit vb,) ülkemizde açılmış
herhangi bir ocak bulunmamaktadır. Bu tür taşlarda sütun eklem (soğuma
eklemleri) kalınlıklarının büyük olması gerekmektedir. Soğuma eklemlerinden
kolayca ayrılabilen kayada işletmecilik kolay/üretim yüksek,
maliyetler düşük olmaktadır/ Çin'de bu tür yatakların işletildiği bilinmektedir.
SONUÇLAR
Ocak işletmeciliği mermercilik sektörünün en çok sorun yaşanan kesimidir,
Mermer ocakçılığının basit görülmesi, belirli bir yörenin insanıyla
ve patlatıcılarla büyük miktarlarda üretim yapılabileceği inancı, modern
teknik ve teknolojilerin, ekipmanların getirilmemesi nedeniyle ülkemiz mermer
ocakçılığı maalesef taş (mıcır) ocakçılığı görünümünden kurtulamamıştır,
Eski ocakçıların söylediği "herşey ocakta başlar ocakta biter"
görüşü çok geçerlidir. Zira bir ülkede gerçek anlamda ocaklarda üretimi
arttırmadan mermer sektörünü bir yere getirme çabası hayalden öteye
geçemez. Bu nedenlerle ülkemizde tamamen yeni bir konu olan ve geleceğin
mermeri olacak serttaş ocakçılığında, CaCÖ3 kökenli mermer
ocakçılığında yapılan yanlışların yapılmaması, ocak olabilecek alanların
ve aynaların seçiminin iyi yapılması bu sektördeki başarı
şansını artıracaktır. Başka bir deyişle her ruhsat ve zuhur eşittir bir ocak
aynası veya ocak anlamına gelmemelidir. Yukarıda anlatılan bilgilerin
doğrultusunda iyi bir etüd yapılmadan ocak olmayacak, blok alınamayacak
alanlara girilmemesi, girildiyse bile başlangıçta terk edilmesi zaman ve
kaynak israfını önleyerek fabrikaların bloksuz kalmasına engel olacak, bu
durumda da sistemin işlemesi kolaylaşacaktır.

Kaynak:[url]http://www.jmo.org.tr/resimler/ekler/d3215ae97598264_ek.pdf?dergi=HABER%20B%C3%9CLTEN%C4%B0[/url]